نام کاربری یا نشانی ایمیل
رمز عبور
مرا به خاطر بسپار
بخشی از برنج تولیدشده در گیلان و مازندران پیش از رسیدن به سفره مصرفکننده، در مراحل برداشت، حمل، خشککردن و فرآوری از چرخه مصرف خارج میشود؛ کارشناسان معتقدند نوسازی شالیکوبیها، مدیریت صحیح مزرعه و آموزش کشاورزان و کارکنان میتواند میزان این ضایعات را کاهش دهد.
به گزارش تالشان نیوز، تولید برنج تنها به برداشت محصول از شالیزار ختم نمیشود و زمان برداشت، نحوه حمل شلتوک، خشککردن، انبارداری و فرآوری میتواند بر میزان محصول سالم نهایی اثر بگذارد.
گیلان و مازندران به عنوان قطبهای اصلی تولید برنج کشور، بخش قابل توجهی از نیاز بازار داخلی را تأمین میکنند و هزاران خانوار به شکل مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره تولید، فرآوری و عرضه این محصول فعالیت دارند.
برنج به دلیل اینکه عمدتاً به صورت دانه کامل مصرف میشود، نسبت به سلامت و استحکام دانه حساس است و هرگونه آسیب در مراحل برداشت و فرآوری میتواند موجب افزایش شکستگی و کاهش ارزش اقتصادی محصول شود.
شالیکوبی؛ حلقه مهم زنجیره تولید
شلتوک پس از ورود به واحدهای شالیکوبی باید مراحل خشککردن، پوستگیری، سفیدکردن، جداسازی و درجهبندی را پشت سر بگذارد.
کیفیت عملکرد هر یک از این مراحل بر میزان برنج سالم، نیمدانه و ضایعات نهایی اثر مستقیم دارد. شالیکوبیهای مدرن با استفاده از تجهیزات دقیقتر امکان کنترل بهتر فرآیند و کاهش شکستگی دانه را فراهم میکنند، اما بخشی از واحدهای فرآوری همچنان با تجهیزات قدیمی فعالیت دارند.
به همین دلیل، نوسازی شالیکوبیها تنها یک موضوع فنی نیست و با افزایش بهرهوری کشاورزی، حفظ درآمد کشاورزان و کاهش هدررفت منابع ارتباط دارد.
سالانه بیش از ۱۰۰ هزار تن ضایعات در فرآوری
محمود هوشیارفرد، کارشناس حوزه برنج، با اشاره به میزان ضایعات این محصول اظهار کرد: بر اساس برآوردهای انجامشده و با توجه به شرایط واحدهای شالیکوبی، میانگین ضایعات سالانه برنج در مرحله شالیکوبی و فرآوری حدود ۱۰۰ تا ۱۰۵ هزار تن است.
وی افزود: این میزان تنها یک عدد آماری نیست، بلکه بخشی از ارزش محصولی را نشان میدهد که برای تولید آن زمین، آب، نهاده، انرژی و نیروی انسانی مصرف شده است.
هوشیارفرد ادامه داد: ضایعات فرآوری را میتوان به ضایعات فرآیندی مانند سبوس و ضایعات تلفاتی مانند ریزدانه و نیمدانه تقسیم کرد و میزان آنها تحت تأثیر رقم برنج، شرایط تولید، کیفیت برداشت، رطوبت شلتوک و عملکرد تجهیزات قرار دارد.
کیفیت برنج از شالیزار آغاز میشود
این کارشناس حوزه برنج تأکید کرد: کیفیت برنج تنها در کارخانه تعیین نمیشود و شرایط تولید در شالیزار نیز نقش مهمی دارد.
وی گفت: مدیریت تغذیه، آبیاری، کنترل آفات و بیماریها و برداشت صحیح، از عواملی هستند که میتوانند بر کیفیت شلتوک اثر بگذارند و حتی تجهیزات مدرن شالیکوبی نیز نمیتوانند به طور کامل از شکستگی دانههای ضعیف جلوگیری کنند.
هوشیارفرد افزود: مصرف متعادل کودهای شیمیایی، بهویژه کودهای ازته، و توجه به کودهای پتاسه و سیلیکاته میتواند مقاومت بوتهها را در برابر تنشهای محیطی و ورس افزایش دهد.
به گفته وی، مصرف نامتعادل و بیش از اندازه کودهای ازته در مراحل پایانی رشد نیز میتواند کیفیت شلتوک را تحت تأثیر قرار داده و زمینه افزایش ضایعات در مرحله تبدیل را فراهم کند.
بارندگی و ورس؛ عوامل مؤثر بر افت کیفیت
هوشیارفرد با اشاره به شرایط جوی اظهار کرد: بارندگی در مرحله رسیدگی خوشهها، بهویژه از مرحله خمیری تا رسیدگی کامل، میتواند میزان دانههای گچی، ریزدانه و نیمدانه را در فرآوری افزایش دهد.
وی افزود: بارندگی نابهنگام همراه با وزش باد شدید نیز احتمال ورس را افزایش میدهد؛ موضوعی که میتواند موجب ریزش دانه، دشواری و تأخیر در برداشت، اختلال در عملکرد ماشینآلات و افزایش ضایعات در کارخانه شود.
این کارشناس حوزه برنج همچنین رطوبت مداوم مزارع را از عوامل مؤثر بر افزایش بیماریهای قارچی دانست و گفت: ابتلای خوشهها میتواند میزان دانههای پوک و نامرغوب را افزایش داده و کیفیت پخت محصول را کاهش دهد.
تأخیر در خشککردن شلتوک؛ تهدیدی برای کیفیت
به گفته هوشیارفرد، انتقال بهموقع شلتوک برداشتشده با رطوبت بالا به خشککن اهمیت زیادی دارد و ماندن طولانیمدت محصول مرطوب میتواند زمینه کپکزدگی و ایجاد بوی نامطبوع را فراهم کند.
وی افزود: خشککردن شلتوک باید به شکل تدریجی و با هوای گرم و دمای کنترلشده انجام شود و نگهداری طولانی شلتوک مرطوب در شرایط نامناسب میتواند کیفیت فرآوری را کاهش دهد.
این کارشناس همچنین مدیریت آبیاری در دوره پر شدن دانه را مهم دانست و گفت: قطع زودهنگام آبیاری یا تنش آبی در مراحل حساس رشد میتواند موجب ایجاد ترکهای مویی در دانه شود.
وی توضیح داد: این ترکها ممکن است با چشم دیده نشوند، اما هنگام ورود شلتوک به دستگاههای پوستکن و سفیدکن، احتمال خرد شدن دانه و تبدیل آن به نیمدانه افزایش پیدا میکند.
نوسازی شالیکوبیها برای کاهش ضایعات
هوشیارفرد نوسازی واحدهای شالیکوبی را از راهکارهای مهم کاهش ضایعات دانست و اظهار کرد: واحدهای مدرن با تجهیزات دقیقتر امکان کنترل بهتر فرآیند، کاهش شکستگی دانه و تولید محصول یکنواختتر را فراهم میکنند.
وی افزود: برای نوسازی واحدهای سنتی باید ارتقای ماشینآلات، اتوماسیون و کنترل فرآیند، بهبود زیرساختهای فیزیکی، استانداردسازی و آموزش نیروی انسانی مورد توجه قرار گیرد.
او همچنین ارائه تسهیلات کمبهره برای نوسازی شالیکوبیها را ضروری دانست و گفت: حمایت از صاحبان این واحدها میتواند زمینه ارتقای فناوری و کاهش ضایعات را فراهم کند.
هوشیارفرد بر ضرورت تناسب ظرفیت واحدهای فرآوری با میزان شلتوک ورودی نیز تأکید کرد و افزود: ورود حجم شلتوک بیش از ظرفیت شالیکوبی و نگهداری نامناسب محصول میتواند فرآیند تبدیل را تحت تأثیر قرار داده و میزان ضایعات را افزایش دهد.
آموزش؛ حلقه مهم کاهش هدررفت
این کارشناس حوزه برنج آموزش مستمر شالیکاران و کارکنان شالیکوبیها را نیز ضروری دانست و گفت: آموزش در زمینه آبیاری و کوددهی، کنترل بیماریها، زمان مناسب برداشت، حملونقل، نگهداری، کنترل رطوبت و تنظیم تجهیزات فرآوری میتواند نقش مؤثری در کاهش ضایعات داشته باشد.
وی همچنین بر استفاده از کمباینهای مناسب و تنظیمشده برای برداشت برنج تأکید کرد و افزود: استفاده از کمباینهای مجهز به هد مناسب برداشت و آموزش اپراتورها میتواند میزان آسیب به شلتوک و دانه را کاهش دهد.
کاهش ضایعات؛ افزایش تولید بدون توسعه سطح زیرکشت
هوشیارفرد با اشاره به ظرفیت کاهش ضایعات برای افزایش محصول قابل استفاده کشور اظهار کرد: اگر میزان ضایعات در مراحل پس از برداشت و فرآوری کاهش یابد، بدون افزایش سطح زیرکشت میتوان مقدار بیشتری برنج سالم و قابل مصرف به ذخایر کشور افزود.
وی افزود: کاهش ضایعات علاوه بر افزایش درآمد کشاورزان و ارزش اقتصادی محصول، به معنای استفاده بهتر از منابعی است که در فرآیند تولید برنج مصرف شده است.
برنج تولیدشده در گیلان و مازندران حاصل ماهها تلاش کشاورزان و مصرف حجم قابل توجهی از منابع طبیعی و اقتصادی است؛ بنابراین حفظ محصول تا رسیدن به مصرفکننده، به اندازه افزایش تولید اهمیت دارد.
در این میان، نوسازی شالیکوبیهای سنتی، استفاده از فناوریهای نوین در فرآوری، آموزش کشاورزان و کارکنان، مدیریت صحیح آبیاری و تغذیه، برداشت بهموقع و انتقال سریع شلتوک به خشککن، مجموعه اقداماتی است که میتواند از هدررفت بخشی از دسترنج کشاورزان جلوگیری کند.
کاهش ضایعات برنج در نهایت تنها به افزایش درآمد کشاورزان محدود نمیشود؛ این اقدام میتواند به افزایش بهرهوری منابع، کاهش هدررفت غذا و تقویت امنیت غذایی کشور نیز کمک کند.