نام کاربری یا نشانی ایمیل
رمز عبور
مرا به خاطر بسپار
جنگلهای هیرکانی که نقشی کلیدی در حفظ آب و خاک، کاهش خطر سیلاب و رانش و پایداری تنوع زیستی دارند، همزمان با تغییرات اقلیمی، خشکسالی و فشارهای انسانی با تهدید آفات و بیماریهای جنگلی روبهرو هستند؛ تهدیدهایی که به گفته کارشناسان میتوانند به خشکیدگی گسترده و افزایش خطر آتشسوزی منجر شوند.
به گزارش تالشان نیوز، جنگلهای هیرکانی تنها مجموعهای از درختان و پوشش گیاهی نیستند، بلکه بهعنوان یک زیرساخت طبیعی، در تنظیم چرخه آب، تثبیت خاک، کاهش خطر سیلاب و رانش زمین، تعدیل اقلیم و حفظ تنوع زیستی نقش دارند.
این جنگلها در دامنههای البرز و مجاورت جلگههای حاصلخیز شمال کشور قرار گرفتهاند؛ مناطقی که زندگی و فعالیتهای کشاورزی و اقتصادی بخش قابل توجهی از جمعیت شمال ایران به پایداری منابع آب و خاک آنها وابسته است.
برآوردها وسعت جنگلهای هیرکانی را حدود ۲ میلیون هکتار اعلام میکنند که از گیلان تا مازندران و گلستان امتداد دارد. با این حال، تغییرات اقلیمی، خشکسالی، افزایش دما، آتشسوزی، تغییر کاربری، فشارهای انسانی و گسترش آفات و بیماریها سلامت این اکوسیستم را تهدید میکند.
آفات؛ «قاتلان خاموش» جنگل
محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، با تأکید بر اینکه جنگلهای هیرکانی باید بهعنوان یک زیرساخت طبیعی دیده شوند، اظهار کرد: آسیب به این جنگلها میتواند مستقیماً بر امنیت آب، خاک، اقلیم و زندگی مردم اثر بگذارد.
وی با اشاره به تهدید بیش از ۲۰ آفت و بیماری مهم برای جنگلهای هیرکانی گفت: برخلاف آتشسوزی که آثار آن ناگهانی نمایان میشود، آفات و بیماریها میتوانند بهتدریج سلامت درختان را از بین ببرند و در نهایت موجب خشکیدگی گسترده شوند.
هوشیارفرد افزود: خشک شدن درختان به معنای تضعیف شبکه ریشهای تثبیتکننده خاک است و در مناطق شیبدار میتواند فرسایش خاک، افزایش روانآب و خطر سیلاب و رانش زمین را تشدید کند.
خشکیدگی درختان و افزایش خطر سیلاب
این متخصص حوزه گیاهپزشکی با تشبیه جنگل به یک «اسفنج بزرگ» توضیح داد: جنگل بخشی از بارندگی را در خاک نفوذ میدهد و به تغذیه آبخوانها کمک میکند، اما با کاهش پوشش گیاهی، این عملکرد طبیعی تضعیف شده و آب بیشتری بهصورت روانآب در سطح زمین جاری میشود.
به گفته وی، تضعیف پوشش جنگلی میتواند در مناطق پاییندست پیامدهایی مانند افزایش خطر سیلاب، فرسایش خاک و لغزش دامنهها به همراه داشته باشد.
تهدید تنوع زیستی هیرکانی
هوشیارفرد همچنین کاهش پوشش جنگلی را تهدیدی برای زیستگاه گونههای گیاهی و جانوری دانست و گفت: از بین رفتن برخی گونههای درختی میتواند زنجیره غذایی و تعادل اکولوژیک جنگل را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به نمونه شمشاد افزود: حذف گونههای خاص بر اثر آفات میتواند زمینه را برای گسترش گونههای مهاجم یا غیربومی فراهم کرده و به تدریج ساختار طبیعی جنگل را تغییر دهد.
درختان خشکیده؛ سوخت آماده حریق
عضو ستاد گیاهپزشکی منابع طبیعی گیلان یکی دیگر از پیامدهای خشکیدگی درختان را افزایش خطر آتشسوزی عنوان کرد و گفت: درختان خشک و شاخههای مرده میتوانند به سوخت آماده برای حریق تبدیل شوند.
وی بر اساس گزارشهای مورد اشاره در این گفتوگو، میزان سالانه درگیری جنگلهای شمال کشور با آتشسوزی را حدود یک هزار و ۲۰۰ تا یک هزار و ۵۰۰ هکتار اعلام کرد و افزود: انباشت تودههای خشکیده میتواند شرایط را برای گسترش حریق مساعدتر کند.
تغییر اقلیم؛ حلقه مهم زنجیره تهدید
هوشیارفرد تغییر اقلیم را یکی از عوامل تشدیدکننده فشار بر جنگل دانست و گفت: افزایش دما و خشکسالی میتواند توان دفاعی درختان را کاهش داده و شرایط را برای گسترش آفات و بیماریها فراهم کند.
وی افزود: گرمتر شدن زمستانها نیز ممکن است تلفات زمستانه برخی آفات را کاهش دهد و باعث افزایش جمعیت و سرعت گرفتن چرخه زیستی آنها شود.
این متخصص حوزه گیاهپزشکی همچنین تأکید کرد که تضعیف چرخه طبیعی آب در جنگل میتواند در نهایت بر دشتها و فعالیتهای کشاورزی مناطق شمالی کشور نیز اثرگذار باشد.
«پاندمی جنگلی»؛ زنجیرهای از آفت تا خشکیدگی
هوشیارفرد با اشاره به افزایش اهمیت آفات و بیماریها در دو دهه اخیر گفت: خشکسالی و تنشهای اقلیمی میتوانند زمینه را برای ورود و گسترش عوامل بیماریزا و آفات فراهم کنند.
وی توضیح داد که عوامل قارچی و باکتریایی میتوانند به بافتهای مختلف درخت آسیب بزنند و برخی عوامل نیز با اختلال در انتقال آب و مواد غذایی یا تخریب ریشه، درخت را تضعیف میکنند.
به گفته وی، سوسکهای چوبخوار و پوستخوار و برخی شبپرهها نیز با آسیب به بافت، برگ و جوانههای درختان، توان رشد و تولیدمثل آنها را کاهش میدهند.
جادهسازی و ایجاد لبههای آسیبپذیر
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده آسیبپذیری جنگل را دخالتهای انسانی و ایجاد جاده دانست.
وی گفت: ایجاد لبههای جدید در جنگل میتواند شرایط را برای ورود و گسترش برخی آفات فراهم کند و تکهتکه شدن عرصههای جنگلی، آسیبپذیری اکوسیستم را افزایش دهد.
از نگاه این متخصص، فرآیند آسیب میتواند به شکل زنجیرهای از آفت یا بیماری آغاز شود، به ضعف و خشکیدگی درختان برسد و در نهایت خطر آتشسوزی را افزایش دهد.
آروجیا؛ تهدید نوظهور در جنگلهای گیلان
کامیار مرزبانی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان، با اشاره به برنامههای پایش و مدیریت آفات در استان اظهار کرد: آفات و بیماریها بخشی طبیعی از چرخه اکوسیستمهای جنگلی هستند، اما گونههایی که قابلیت طغیان یا رفتار تهاجمی دارند باید بهصورت ویژه پایش شوند.
وی گیاه مهاجم «آروجیا» را یکی از مهمترین تهدیدات نوظهور جنگلهای گیلان دانست و گفت: این گونه به دلیل رشد سریع و قابلیت پوشاندن تاجپوشش درختان، نیازمند پایش و اقدامات مدیریتی مستمر است.
مرزبانی افزود: تاکنون عملیات پاکسازی و کنترل آروجیا در ۵۵ هکتار از عرصههای شناساییشده انجام شده و عملیات در ۱۰۹ هکتار دیگر نیز در دست اجراست؛ در مجموع ۱۶۴ هکتار تحت پوشش اقدامات کنترلی قرار دارد.
پایش هفتگی کانونهای حساس
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان با اشاره به روند پایش جنگلهای استان گفت: گشتهای مستمر شبکه دیدهبانی با مشارکت کارشناسان گیاهپزشکی، نیروهای حفاظت و جنگلبانان انجام میشود.
وی افزود: پایشها در طول سال بهصورت فصلی انجام میشود، اما در بهار و تابستان و در کانونهای حساس، فاصله پایشها کاهش یافته و گاهی بهصورت هفتگی یا دوهفتهیکبار انجام میشود.
مرزبانی همچنین گفت: در سال جاری و سالهای اخیر طغیان جدیدی از آفات در جنگلهای استان ثبت نشده و برنامههای کنترلی برای آفات اولویتدار همچنان ادامه دارد.
کنترل شبپره سفید آمریکایی در یک طرح پایلوت
وی از اجرای طرح پایلوت کنترل شبپره سفید آمریکایی در پارک جنگلی دکتر درستکار خبر داد و گفت: این طرح روی ۲ هزار و ۷۹ اصله درخت و با استفاده از روشهایی مانند تله شفیرگی و گونیپیچی اجرا شده است.
مرزبانی تأکید کرد که روش کنترل آفات باید متناسب با شرایط اکولوژیک هر کانون انتخاب شود و نمیتوان برای همه عرصههای جنگلی یک دستورالعمل ثابت ارائه کرد.
وی همچنین اولویت اقدامات کنترلی را با روشهای مکانیکی عنوان کرد و گفت: پس از اجرای عملیات، پایش مجدد برای ارزیابی میزان اثربخشی اقدامات انجام میشود.
کمبود نیروی متخصص و اعتبارات؛ چالش حفاظت
مرزبانی محدودیت اعتبارات و نیروی انسانی را از چالشهای اصلی حفاظت از عرصههای جنگلی گیلان دانست و گفت: گستردگی جنگلها موجب شده اقدامات کنترلی با اولویتبندی و تمرکز بر کانونهای بحرانی انجام شود.
به گفته وی، تأمین اعتبارات پایدار، جذب نیروهای متخصص، تجهیز ناوگان پایش و سمپاشی و ارتقای امکانات آزمایشگاهی از نیازهای مهم منابع طبیعی گیلان برای حفاظت مؤثرتر از جنگلهای هیرکانی است.
مدیریت درختان خشکیده؛ حلقهای برای کاهش خطر حریق
بهزاد بخشنده، معاون امور جنگل ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری گیلان، نیز با اشاره به وضعیت درختان خشکیده و افتاده اظهار کرد: پس از توقف بهرهبرداری تجاری از جنگلها، قرار بود مدیریت این پایهها در قالب طرح جنگلداری نوین و مطابق تکالیف برنامههای توسعهای انجام شود.
وی افزود: اجرای این فرآیند به دلیل برخی موانع قانونی و حساسیت سازمانهای مردمنهاد با محدودیت مواجه شده و امکان مدیریت کامل پایههای خشکیده و افتاده فراهم نشده است.
بخشنده هشدار داد: درختان خشکیده و افتاده، بهویژه در امتداد مسیرهای تردد گردشگران، میتوانند استعداد بالایی برای اشتعال داشته باشند و در صورت وقوع آتشسوزی به افزایش کانونهای حریق کمک کنند.
مدیریت یکپارچه ۲۹ حوزه آبخیز
معاون امور جنگل منابع طبیعی گیلان از تقسیم استان به ۲۹ حوزه آبخیز برای مدیریت یکپارچه منابع طبیعی خبر داد و گفت: دفاتر مدیریتی با حضور ناظران فنی و حفاظتی در این حوزهها مستقر شدهاند.
وی هدف این ساختار را حفظ پیوستگی اکولوژیک عرصههای طبیعی و جلوگیری از واگذاریهای غیراصولی عنوان کرد.
بخشنده همچنین گفت: بیش از ۱۰ هزار هکتار از عرصههای جلگهای مهم گیلان، از جمله حفیآباد، پیلهبرا، گیسوم و طولارود، بهصورت منسجم و شبانهروزی تحت حفاظت و پایش قرار دارند.
حفاظت از هیرکانی؛ سرمایهگذاری برای آینده
کارشناسان تأکید دارند که حفاظت از جنگلهای هیرکانی نباید تنها بر حفظ سطح پوشش جنگلی یا منابع چوبی متمرکز باشد؛ بلکه این جنگلها باید بخشی از زیرساخت امنیت آب، خاک، تنوع زیستی و پایداری سرزمین تلقی شوند.
پایش مستمر سلامت درختان، شناسایی سریع کانونهای آلودگی، کنترل آفات و گونههای مهاجم، مدیریت منابع آب، جلوگیری از تغییر کاربری و کاهش فشارهای انسانی از جمله اقداماتی است که برای حفاظت از این میراث طبیعی اهمیت دارد.
در کنار این اقدامات، تأمین اعتبارات پایدار، تجهیزات تخصصی و نیروی انسانی مورد نیاز میتواند توان دستگاههای مسئول را برای مقابله با تهدیدهای جنگلهای هیرکانی افزایش دهد؛ جنگلهایی که بازسازی کامل ساختار طبیعی و تنوع گونهای آنها در صورت تخریب، بهسادگی امکانپذیر نیست.