نام کاربری یا نشانی ایمیل
رمز عبور
مرا به خاطر بسپار
افزایش سن بهره‌برداران بخش کشاورزی در گیلان به یکی از چالش‌های مهم آینده تولید تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که در کنار کاهش جذابیت اقتصادی کشاورزی برای جوانان، می‌تواند بر بهره‌وری، حفظ اراضی و استمرار تولید محصولات راهبردی استان اثر بگذارد.
به گزارش تالشان نیوز، کشاورزی گیلان سال‌هاست با چالش‌هایی مانند کم‌آبی، خردشدگی اراضی، افزایش هزینه نهاده‌ها، نوسانات بازار، ضعف صنایع تبدیلی و دشواری دسترسی به بازارهای پایدار فروش مواجه است؛ اما در کنار این مسائل، افزایش سن بهره‌برداران و فاصله گرفتن نسل جوان از فعالیت‌های کشاورزی نیز به‌تدریج به یکی از مسائل مهم این بخش تبدیل شده است.
مزارع و باغ‌های گیلان بیش از گذشته به نیروی انسانی جوان، آموزش‌دیده و آشنا با فناوری نیاز دارند؛ نسلی که بتواند در کنار استفاده از تجربه کشاورزان قدیمی، روش‌های نوین تولید، مدیریت منابع آب و خاک، مکانیزاسیون، بازاریابی و فرآوری محصولات را وارد چرخه تولید کند.
با این حال، در بسیاری از مناطق روستایی، بخش قابل توجهی از فعالیت‌های تولیدی همچنان بر دوش کشاورزان و باغدارانی است که سال‌ها در زمین‌های خود فعالیت کرده‌اند و اکنون با کاهش توان جسمی و افزایش هزینه‌های تولید روبه‌رو هستند.
این مسئله تنها به افزایش میانگین سن کشاورزان محدود نمی‌شود و می‌تواند پیامدهایی مانند کاهش بهره‌وری، کند شدن روند پذیرش فناوری، رها شدن برخی اراضی، تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و کاهش تولید را به دنبال داشته باشد.
تجربه کشاورزان سالمند؛ سرمایه‌ای که نباید از دست برود
کشاورزی سنتی تا حد زیادی بر تجربه استوار است؛ تجربه‌ای که طی سال‌ها و نسل‌ها شکل گرفته و بسیاری از کشاورزان سالمند، دانش ارزشمندی درباره زمان کاشت، داشت و برداشت، شرایط اقلیمی، مدیریت باغ و مقابله با آفات در اختیار دارند.
اما افزایش سن می‌تواند توان انجام فعالیت‌های سنگین و مستمر کشاورزی را کاهش دهد و در برخی موارد موجب تأخیر در عملیات‌هایی مانند هرس، کوددهی، کنترل آفات و سایر اقدامات ضروری شود؛ موضوعی که می‌تواند بر میزان و کیفیت محصول اثر بگذارد.
از سوی دیگر، استفاده از فناوری‌هایی مانند سامانه‌های نوین آبیاری، پهپادهای کشاورزی، تجهیزات مکانیزه، روش‌های نوین کنترل آفات و ابزارهای هوشمند مدیریت مزرعه نیازمند آموزش، سرمایه‌گذاری و آمادگی برای پذیرش تغییر است.
در چنین شرایطی، شکاف میان نسلی در روستاها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ نسلی که تجربه تولید را در اختیار دارد، اما ممکن است توان جسمی یا امکان استفاده از فناوری‌های جدید برایش محدودتر باشد و نسلی که دانش و توان استفاده از فناوری را دارد، اما انگیزه و اطمینان کافی برای ورود به کشاورزی پیدا نکرده است.
چرا جوانان از کشاورزی فاصله گرفته‌اند؟
پایین بودن سودآوری، نوسانات قیمت محصولات، افزایش هزینه نهاده‌ها، دشواری فروش و نبود بازار مطمئن از جمله عواملی هستند که جذابیت اقتصادی کشاورزی را برای نسل جوان کاهش داده‌اند.
از سوی دیگر، تصویر سنتی از کشاورزی به‌عنوان فعالیتی سخت و کم‌درآمد، با ظرفیت‌های کشاورزی مدرن فاصله دارد.
کشاورزی امروز می‌تواند به حوزه‌ای مبتنی بر فناوری، داده، مدیریت، بازاریابی، زنجیره ارزش و تجارت تبدیل شود. بنابراین برای بازگشت نسل جوان به روستا و زمین، صرفاً نمی‌توان انتظار داشت الگوی سنتی نسل‌های گذشته تکرار شود؛ بلکه ساختار اقتصادی و مدیریتی این بخش نیز باید متناسب با نیازهای نسل جدید تغییر کند.
پیوند تجربه و فناوری برای جوان‌سازی کشاورزی
حذف کشاورزان سالمند از چرخه تولید نیز راهکار مناسبی نیست؛ زیرا تجربه این نسل سرمایه‌ای ارزشمند برای بخش کشاورزی محسوب می‌شود.
یکی از راهکارها می‌تواند ایجاد تقسیم کار میان نسل‌ها باشد؛ به این معنا که کشاورزان باتجربه دانش تولید و شناخت زمین و محصول را منتقل کنند و جوانان در حوزه‌هایی مانند فناوری، بازاریابی، فروش، برندسازی، بسته‌بندی و توسعه بازار فعالیت داشته باشند.
در این میان، تعاونی‌های روستایی نیز می‌توانند از نقش سنتی خود در توزیع نهاده فراتر بروند و در زمینه تجمیع تولید، فرآوری، بسته‌بندی، برندسازی و فروش داخلی و صادراتی فعالیت کنند.
این تغییر رویکرد می‌تواند کشاورزی را از یک فعالیت صرفاً تولیدی به یک زنجیره اقتصادی تبدیل کند؛ زنجیره‌ای که برای جوانان تحصیل‌کرده نیز فرصت فعالیت و سرمایه‌گذاری ایجاد کند.
سالمندی کشاورزان؛ یک مسئله راهبردی
محمود هوشیار فرد، عضو هیئت علمی مؤسسه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، با اشاره به روند افزایش سن بهره‌برداران بخش کشاورزی، سالمندی کشاورزان را یکی از چالش‌های مهم آینده این بخش دانست.
وی اظهار کرد: سالمندی کشاورزان را نباید صرفاً یک موضوع جمعیت‌شناختی دانست، زیرا این مسئله به‌طور مستقیم با بهره‌وری، استمرار تولید و آینده روستاها ارتباط دارد.
هوشیار فرد با اشاره به مشکلاتی مانند کم‌آبی، خرد و پراکنده بودن اراضی، کوچک بودن قطعات، افزایش هزینه نهاده‌ها و نوسانات بازار افزود: سالمندی بهره‌برداران نیز باید به این مجموعه عوامل محدودکننده تولید اضافه شود.
وی با بیان اینکه میانگین سنی بهره‌برداران کشاورزی در کشور حدود ۶۰ سال است، تصریح کرد: بدون برنامه‌ریزی برای جانشینی نسلی، در سال‌های آینده احتمال کاهش حضور نیروی جوان در مزارع و باغ‌ها و در نتیجه تأثیرگذاری بر تولید محصولات کشاورزی وجود دارد.
این کارشناس تأکید کرد: کشاورزان سالمند فاقد دانش یا توانایی نیستند و تجربه آنها سرمایه‌ای ارزشمند است، اما کاهش توان جسمی با افزایش سن می‌تواند انجام برخی فعالیت‌های کشاورزی را دشوارتر کند.
کشاورزی هوشمند؛ راهی برای جذب جوانان
هوشیار فرد با تأکید بر ضرورت تغییر تصویر سنتی از کشاورزی گفت: اگر قرار است جوانان به این بخش بازگردند، نمی‌توان همان الگوی سنتی کشاورزی را به آنها پیشنهاد کرد و کشاورزی باید برای نسل جدید جذاب، اقتصادی و مبتنی بر فناوری باشد.
وی استفاده از سامانه‌های پایش رطوبت خاک، مدیریت هوشمند آبیاری، پهپادها، مکانیزاسیون و ابزارهای دیجیتال را از ظرفیت‌های کشاورزی هوشمند دانست و افزود: این فناوری‌ها می‌توانند نیاز به حضور فیزیکی و انجام برخی فعالیت‌های سنگین را کاهش داده و همزمان بهره‌وری را افزایش دهند.
به گفته وی، جوانی که دانش فناوری و مدیریت دارد، در صورت مشاهده امکان مدیریت بخشی از فرآیند تولید با ابزارهای هوشمند و استفاده از بازاریابی دیجیتال و فروش مستقیم، می‌تواند نگاه متفاوتی به فعالیت کشاورزی داشته باشد.
تعاونی‌های روستایی باید وارد زنجیره ارزش شوند
هوشیار فرد بازنگری در نقش تعاونی‌های روستایی را یکی دیگر از الزامات جوان‌سازی کشاورزی دانست و گفت: تعاونی‌های کشاورزی نباید صرفاً به توزیع نهاده و ارائه خدمات محدود شوند و لازم است در حوزه‌هایی مانند بازاریابی، بسته‌بندی، برندسازی، فرآوری و صادرات نیز فعال باشند.
وی افزود: ایجاد تعاونی‌های نسل جدید با محوریت جوانان تحصیل‌کرده می‌تواند زمینه پیوند تجربه کشاورزان قدیمی با دانش و فناوری نسل جدید را فراهم کند.
به گفته این کارشناس، در چنین الگویی کشاورز باتجربه دانش تولید و شناخت زمین و محصول را در اختیار دارد و جوان تحصیل‌کرده می‌تواند در حوزه فناوری، بازاریابی، برندسازی و بازارهای جدید فعالیت کند؛ همکاری‌ای که می‌تواند به جانشینی تدریجی و منطقی نسل‌ها در بخش کشاورزی کمک کند.
امنیت غذایی از زمین‌های روستا آغاز می‌شود
هوشیار فرد با تأکید بر ضرورت توجه سیاست‌گذاران به سالمندی کشاورزان گفت: اگر برای ورود نسل جوان به بخش کشاورزی برنامه‌ریزی نشود، در آینده مسئله‌ای فراتر از سالمندی بهره‌برداران شکل خواهد گرفت و آن، کاهش نیروی انسانی فعال در تولید و احتمال رها شدن بخشی از اراضی کشاورزی است.
وی افزود: حفظ زمین‌های کشاورزی، افزایش بهره‌وری، انتقال تجربه میان نسل‌ها و ایجاد انگیزه اقتصادی برای جوانان باید همزمان دنبال شود؛ زیرا امنیت غذایی تنها با افزایش سطح زیرکشت یا مصرف بیشتر نهاده‌ها تأمین نمی‌شود و نیروی انسانی جوان، آموزش‌دیده و توانمند نیز یکی از ارکان آن است.
جانشینی نسلی؛ حلقه مفقوده کشاورزی گیلان
سالمندی کشاورزان را نمی‌توان صرفاً یک تغییر جمعیتی در روستاها دانست. این روند به بهره‌وری تولید، حفظ اراضی کشاورزی، پذیرش فناوری، استمرار فعالیت‌های باغی و زراعی و در نهایت امنیت غذایی گره خورده است.
در گیلان که بخش قابل توجهی از اقتصاد روستاها بر پایه کشاورزی و باغداری استوار است، بی‌توجهی به این مسئله می‌تواند پیامدهایی فراتر از بخش کشاورزی داشته باشد.
راه عبور از این چالش نیز جایگزین کردن یک نسل با نسل دیگر نیست؛ بلکه باید تجربه کشاورزان سالمند با دانش، انرژی و فناوری نسل جوان پیوند بخورد. ایجاد مشوق‌های اقتصادی برای ورود جوانان، توسعه کشاورزی هوشمند، آموزش فناوری‌های نوین، تقویت مکانیزاسیون و بازتعریف نقش تعاونی‌ها در بازاریابی، فرآوری، بسته‌بندی و صادرات می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.
اگر کشاورزی برای نسل جدید از یک فعالیت سنتی و پرریسک به یک کسب‌وکار دانش‌بنیان، فناورانه و دارای زنجیره ارزش تبدیل شود، امکان شکل‌گیری جانشینی نسلی در روستاها افزایش خواهد یافت؛ در غیر این صورت، افزایش سن بهره‌برداران می‌تواند فاصله میان زمین و نسل جوان را بیشتر کرده و پایداری تولید را با چالش مواجه کند.